LGTBI+ BEGIRADA BAT IRUÑEKO PLANETARIOARI

Sarrera

Gizateriaren historia osoan, gure planetaren mugetatik haratago dagoen guztiarekiko jakin-min handia erakutsi dute gizarteek. Kanpo-espazioak, parte garen eta iinguratzen gaituen unibertsoak, era guztietako azalpen kosmologikoak bilatu ditu (unibertsoaren legeak eta haien sorkuntza aztertzen dituztenak). 

Azalpen horien ondorioz istorio, mito eta kondaira ugari sortu dira. Gainera, kultura askok zeruari eta zeruko gorputzei beren mitoak eta jainkoak egotzi dizkiete. Horrekin, mito, elezahar eta pertsonaia ugari geratu dira gure inguruan, sortu zituzten kulturei buruzko informazio asko eman dezaketenak. 

Gizarte guztietan izan dira aniztasun afektiboa, sexuala eta generoa duten pertsonak. Orain LGTBIQA+ deitzen ditugun pertsonak betidanik izan dira, eta kultura batzuek errealitate eta identitate desberdin horiek irudikatu dituzte haien mito eta erlijioetan. Hala ere, istorio horietako asko ahaztu egin dira edo ez dira azaltzen. Gaur eguneko gizarteetan gertatzen den bezala, aniztasuna zis-heterosexual arauak lurperatzen du askotan. 

Iruñeko Planetarioari LGTBI+ begirada bat espazioan zehar egindako bidaia da. Zeruko hainbat elementutan geldialdiak egiten dira, haiek kultura desberdinetan izan duten eraginari erreparatzeko, dela LGTBIQA+ pertsonaien irudikapenagatik, dela arau «tradizional»etik ateratzen diren istorioekiko harremanagatik, non zista-heterosexualen gizakiaren ikuspuntuak arautzen baitu dena. 

Zerura begiratzen dugunean, zeruko gorputz guztien eta jainko handien istorioen artean, pertsona guztiak gaude. Galaxietan, izarrek, planetek eta haien sateliteek dibertsitatea erakusten duten antzinako istorioak berpizten dituzte. Historia horiek beti egon dira eta garrantzi handia izan dute kultura eta gizarte desberdinentzat. 

Komisarioak

Joan Martí i Ventura

Simon Perera del Rosario

Helbidea

PRISMA, Zientzia, Teknologia eta Berrikuntzako Aniztasun Afektibo-sexualerako eta Generorako Elkartea

Ekoizpena eta koordinazioa

Joan Martí i Ventura

Laguntzailea

Iruñeko Udala

Iruñeko Planetarioa

Eskertza

Unai Cereijo Álvarez de Eulate

Oharra

Erakusketaren edukia gure maitasun eta ezagutza guztiekin itzuli dugu eta euskal langileek berrikusi dituzte. Hala ere, agian zerbait falta zitzaigun. Mesedez, hobetzeko iruzkinik edo proposamenik baduzu, bidali helbide honetara: unamiradalgtbi@gmail.com.

Eguzkia 

Eguzkia izarr bat da. Izarrak plasmazko esfera oso handiak dira, argia igortzen duen materia gori bat. Barruan, hidrogenoa atomo errazena helio bihurtzen da etengabe, fusio nuklearreko erreakzioen bidez. Prozesu horretan energia asko sortzen da. Energiaren zati bat bero moduan banatzen da. Lurrak, Eguzkitik hurbilegi edo urrunegi ez dagoenez eta atmosfera duenez, bizitzeko moduko tenperatura du. Energia horren beste zati bat argi moduan banatzen da. Energia horri esker, Eguzkiak egunez argitzen gaitu, eta gauez beste izar batzuk ikusteko aukera ematen digu.

Eguzkia Esne Bidea galaxian dago, eta eguzki-sistemaren erdian dago. Haren inguruan planetak biratzen dira, eta horien artean dago Lurra. Eguzkia izar nanoa da, baina sistemaren beste gorputzen aldean tamaina izugarria du. Haren diametroa Lurrarena baino 100 aldiz handiagoa da. 4,5 mila milioi urteko bizitza du eta, izar guztiak bezala, egunen batean hilko da. Kalkuluen arabera, 4,5 mila milioi urtean bere burua kontsumituko du supernoba bat sortuz.

Eguzkia. Irudiaren iturria: NASA/SDO (AIA), jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua

Erlijio askotan, Eguzkia maskulinotasunarekin lotu izan da. Jainko egiptoarretatik, Ra bezala, Apolo jainko grekoraino, beste kultura askotatik pasatuz, hala nola Inti jainko inka edo Malakbeletik, antzinako kultura batzuen jainkoa Sirian eta Palmiran. Baina, kultura batzuetan, eguzki-jainkoa feminitateari esleitu zaio. Amaterasu Eguzkiaren jainkosa da tradizio sintoista japoniarrean, erlijio politeista horren panteoiko jainkosa beneratu eta sakratuenetako bat. 

Kojikia Japoniako kronika zaharrenak dira. Sintoismoaren parte bat iradokitzen duten mito asko dituzte. Haren eszenetako bat esperientzia safikotzat jo izan da behin baino gehiagotan, hau da, emakumeen arteko harreman sexo-afektibotzat.

Amaterasu, Susanoo anaiarekin, itsasoaren jainkoarekin, izandako eztabaida batengatik, kobazulo batean ezkutatu zen, eta Lurrari eguzki-argia kendu dio. Amaterasu kobatik ateratzeko jainko desberdinen nahian, Ame no Uzume jainkosak dantza frenetikoa hasi zuen, erabat biluzia. Dantza dibertigarria zen, baina konnotazio sentsualak zituen, eta Amaterasuren arreta erakarri zuen, ezkutalekutik aterarazi eta, hartara, egunetako argia berreskuratu zuen.

Amaterasu | Hoen Taira Yoshiteru. Irudiaren iturria: Hθen (Taira) Yoshiteru – Cincinnati Art Museum, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua

Merkurio

Merkurio eguzki-sistemaren planetarik txikiena eta Eguzkitik hurbilen dagoena da. Eguzki-sisteman, Eguzkitik hurbilen dauden lehen lau  planetak (Merkurio, Artizarra, Lurra eta Marte) harritsuak dira —batez ere materia solidoz eta arrokaz osatuak—. Beste laurak (Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno) gaseosoak dira eta arrokatsuak baino handiagoak.

Merkurio planeta ezezagunenetako bat da. Oso trinkoa, harritsua eta ilargiaren gutxi gorabeherako tamainakoa da, eta azala kraterrez betea du. Azalaren tenperatura asko aldatzen da, ez baitu atmosfera erregulatzailerik. Egunez 427 °C-ra eta gauez -173 °C-ra irits daiteke. 

Bere izena Merkurio jainko erromatarrari zor dio, tradizio grekoan Hermes izenekoa. Jainkoen mezularia izateaz gain, merkataritzaren, bidaiarien eta merkatarien jainkotasuna da. Gazteleraz azteazkenari ematen dio izena.

Merkurio. Irudiaren iturria: NASA/Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory/Carnegie Institution of Washington. Editatutako bertsioa: Mercury in color – Prockter07.jpg, Papa Lima Whiskey-rena. – NASA/JPL, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua.

Greziako tradizioan, Hermes jainkoak hainbat harreman izan zituen beste gizon batzuekin. 

Krokoa, jainkoaren maitale gaztea, istripu batean hil zen disko-tiroko lehiaketa batean. Hermesen mina hainbestekoa izan zen, azafraiaren lore bihurtu zuela Kroko.

Hermes Anfionen (Antíope eta Zeusen semea) aholkulari eta maitale izan zen. Jainkoak urrezko lira bat oparitu zion, ospetsua, Anfionek bere musikarekin harriak gidatu baitzituen Tebasko harresia eraikitzeko.

Perseo heroi, erdi-jainko eta Argoseko printzearen maitalea ere izan zen. Hermesek bere sandalia ikonikoak eta Medusa hilko zuen igitaia heman zizkion.

Akan herria Gineako (Afrika) Golkoaren iparraldean topatzen da. Akako kulturan,  planetak eta zeruko beste gorputz batzuk jainko gisa agertzen dira. Merkurio planeta jainkotasun androgenoa da, hau da, ezaugarri femeninoak eta maskulinoak ditu. Aku izeneko jainkotasun horren ezaugarriak ezin dira sailkatu gizarte askotan aukera bakarrak balira bezala ezarri ditugun bi generoetako batekin («emakumea» edo «gizona»). Errealitate asko (gizatiarrak zein sakratuak) dikotomia horretatik haratago doaz: badira kategorizazio horrekin bat ez datozen identitateak. 

Artizarra

Artizarra Eguzkitik hurbilen dagoen bigarren planeta da. Oso bereizgarria da, bere errotazio-mugimendua (bere ardatzaren inguruan) Eguzki Sistemako gainerako planeten aurkakoa delako.  Hori dela eta, Artizarrean, Eguzkia mendebaldetik ateratzen da, Eguzki Sistemako gainerako planeten kontrara, non Eguzkia ekialdetik irteten den. 

Izaera femeninoa duen eguzki-sistemako planeta  bakarra da: Artizarra, maitasunaren eta edertasunaren  jainkosa erromatarra. Eguzkitik eta Ilargiaren ondoren, Lurretik dirdira gehien egiten duen zeruko gorputzetako bat da. 

Lurraren antzeko morfologia du. Biak planeta harritsuak dira eta antzeko tamaina eta grabitatea dute. Oso atmosfera trinkoa du, karbono dioxido eta azido sulfurikoz osatua, eta Lurrean ezagutzen dugun bezala bizitzea eragozten dute. Eguzkitik oso gertu dagoenez, oso beroa da, eta horregatik ez dago ur likidorik, edonola,  hasieran ura  azalean zegoela usten da. Sumendiz josita dago, eta horietako asko aktiboak dira horaindik. 

Artizarra. Irudiaren iturria: NASA/JPL-Caltech. Wikimedia Commons-etik hartua

Venus maitasunaren jainkosa erromatarra da, Afrodita jainkosa grekotik datorrena. Jainko hori, Zipreko eskualde batzuetan, maskulinoa da, afroditoa. Gizonezkoen irudikapenetan edo intersexean maitatzen da, eta sexu-ezaugarriak ditu, bai gizonezkoak bai emakumezkoak.

Afrodita jainkosak (Artizarra) eta Hermes jainkoak (Merkurio) seme bat izan zuten, Hermafrodito izenekoa, gurasoen omenez. Hermafrodito gazteak, bidaia batean, geldialdi bat egin zuen Salmacis ninfa bizi zen lakuan bainatzeko. Ninfa gazteaz maitemindu zen, besarkatu egin zuen eta jainkoei eskatu zien berarekin bat egiteko eta inoiz ez banantzeko. Jainkoek Salmacisen eskaerari erantzun zioten, eta haren gorputza Hermafroditorenarekin lotu zuten. Salmacis eta Hermafrodito izaki bakar batekin elkartu ziren. Izaki horrek bi sexuen sexu-ezaugarriak zituen, eta intersex pertsona bat zen.

Intersex pertsonek ezaugarri sexualak dituzte, bai gizonezkoak bai emakumezkoak. Hau da, haien geneak, ehunak eta/edo sexu-organoak, etab. ez datoz guztiz bat gizonekin edo emakumeekin lotzen ditugun ezaugarriekin. 100 pertsonatik bat intersex da. 

Ilargia

Ilargia da Lurraren satelite natural bakarra. Satelite bat berezko argirik igortzen ez duen, tamain handiagoko beste gorputz baten inguruan orbitatzen duen (normalean planeta baten inguruan) , zeruko gorputz bat da. Ilargiak Lurraren diametroaren laurdena du, gutxi gorabehera. Kraterrez beteta dago eta arrokatsua da. Bere buruaren inguruan (errotazioa) eta Lurraren inguruan (translazioa) dituen mugimenduen konbinazioaren ondorioz, Lurretik Ilargiaren aurpegi bera ikusten dugu beti, beste aldea beti «ezkutuan» geratzen baita.

Duela milioika urte gorputz bat Lurraren kontra jo zuenean sortu omen zen satelite da Ilargia. Talkatik, Lurreko materialaren zati batek tiro egin zuen planetaren orbitan, eta Ilargia osatuko zuen.

Ilargiak lau fase ditu (ilargi betea, ilbehera, ilgora eta berria). Ez du berezko argirik igortzen: ikusten duguna Eguzkiaren argia da, Ilargiaren azalean islatua. 

Ilargia. Irudiaren iturria: Gregory H. Revera, CC BY-SA 3.0. Wikimedia Commons-etik hartua

Akan herriak, Boli Kosta, Ghana, Liberia eta Togoko eskualde batzuetan kokatua, gorputz astral batzuk pertsonifikatzen ditu eta jainko bihurtzen ditu. Kultura horren arabera, Ilargia Awo jainkoa da, trans pertsonaia.

Jainko sortzaileak, Nyamek, gizakiekin elkarrekintzarik ez duen jainko batek, izen desberdinak hartzen ditu eta Ama Lurrarekin ezkonduta dago (Asase Yaa). Azpian, gizateriari laguntzeaz arduratzen diren jainkoen panteoia dago. Jainko horietako batzuek genero aldakorrak dituzte edo androginoak dira; beraz, ez dira sartzen gizarte askotan ezarri den «gizon» eta «emakume» kategorizazio estatikoan. Gaur egun, akan herriaren erlijioa kristautasunarekin nahastu da, erlijio horrekin harreman estua baitu XX. mendetik.

«Gizon» eta «emakume» kontzeptuei buruz ezarritako ideiekiko haustura hori gaur egun queer deitzen zaien pertsonei ere dagokie. Queer pertsonak dira afektibitate-, sexu- eta/edo genero-identitateak ez datozenak bat gizarteetan aurrez pentsatutako ideiekin (edo ezarritako arauekin).

Marte

Marte Eguzkitik hurbilen dagoen eguzki-sistemako laugarren planeta da, eta bigarren planetarik txikiena.Olimpo mendia Marten topatzen da, Greziako jainkoen bizilekuaren izena hartzen duen mendia. Eguzki Sistemako mendirik altuena da, 21 900 m inguruko altuerarekin. Oso planeta harritsu eta hotza da, eta batez besteko tenperatura -63 ºC da. Iraganean, planeta urez estalita egon zen, eta poloen zorupean ur izoztua aurkitu daiteke.

Planeta honi planeta gorri ere esaten zaio, azalean dagoen burdin oxidoak kolore gorrixka duelako. Bere izena, Marte, erromatar gerraren jainkotik dator eta gure asteko astearteari ematen dio izena.

Marte. Irudiaren iturria: USGS, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua. 

Marte, erromatar gerraren jainkoa, Aresen baliokidea da greziar mitologian. Antzinako mito grekoen interpretazio batzuetan, esan izan da harreman homoerotikoa dagoela jainkoaren eta Alectrionen artean; Alectrion gazte efebo bat zen, bere faboritoa, leku guztietara laguntzen zuena. Aresen eta Afroditaren arteko maitasun-affairea aurki ez zedin zaintzen zuen gazteak.’

Antzinako Greziako harreman homosexualak ez ziren gaizki ikusten, betiere arau zehatz batzuk betetzen bazituzten. Oro har, gizonen artean baino ez ziren ondo ikusten. Historian gertatu izan den bezala, emakumeen plazera eta askatasuna, zoritxarrez, bigarren mailan zegoen. Hala ere, Greziako emakumeen arteko maitasun-kasuak ezagutzen dira. Safo de Lesbos poetisak harremanak izan zituen emakumeekin, eta gaur egun safismo eta lesbianismo kontzeptuetarako erabiltzen da haren izena. Gizakien arteko harremanak heldu batek (edo erastesek) eta gazte batek (erominek) osatzen zituzten, feminitatearekin eta pasibotasunarekin lotuta egon ohi zirenak. Gizon helduen arteko harremanak, baita gizon heldu afeminatuen artekoak ere, gaizki hartuta zeuden.

Antzinako Erroman, pixkanaka harreman homosexualak onartuz joan ziren, hein batean Greziaren eraginez. Grezian bezala, berezitasunak zeuden. Sexu-egintzan subjektu pasiboa izatea, adibidez, gaizki ikusia zegoen. Horregatik, eginkizuna esklaboei ematen zitzaien. Inperioaren garaian gizonen arteko ezkontza normalizatu zen. Neron enperadorea ere gizonekin ezkondu zen. Erroman, emakumeen homosexualitatea ez zegoen hain gaizki ikusita, baldin eta pribatua bazen. Gizonen arteko maitasunak izan zuen garrantzia  izan ez zuen arren, safismoak (emakumeen arteko harremanak) leku txiki bat egin ahal izan zuen gizonak nagusi ziren gizarte hartan. 

Ares Ludovisi | Escopasi edo Lisipori egotzia. Jatorrizkoaren kopia erromatarra, grekoa. Irudiaren iturria: Marie-Lan Nguyen (2009ko iraila), jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua.

Jupiter

Jupiter, Eguzkitik hurbilen dagoen bosgarren planeta, eguzki-sistema osoko handiena da. ‘Gasezko erraldoi’ bat da, hau da, oso tamaina handiko planeta bat, zeinaren osaera nagusiki gasa baita, batez ere helioz eta hidrogenoz osatua.

Orain arte, Jupiterren inguruan orbitatzen duten 79 satelite ezagutzen dira. Horien artean Ganimedes dago, Jupiterren satelite handiena. Merkurio planeta baino handixeagoa da, eta batez ere ur izoztuz eta silikatoz osatuta dago (silizio- eta oxigeno-konposatuak, beste elementu batzuekin).

Planetaren izena Jupiter jainko erromatarretik dator, mitologia grekoan Zeusen baliokidea, bi panteoietako jainko nagusia, jainkoa jainko guztien artean eta gizateriaren aita izanik. Etimologikoki, «Ju-piter» «Zeus Padre»ren baliokidea da. Ganimedes, satelitearen izena, Zeusen maitale gazte baten izenari dagokio.

Jupiter. Irudiaren iturria: ESA/Hubble, CC BY 4.0. Wikimedia Commons

Akan herriaren tradizioan, Jupiter planeta Abrao jainkoarekin parekatzen da. Izaki horrek, kultura honetan beste batzuek bezala, bi generoen ezaugarriak ditu, eta trans eta intersex nortasunekin lotzen da. Hautsi egiten du sexuaren eta generoaren artean egin ohi den parekatzea eta sexu-bitarismoa; ideia okerra da pertsona guztiek sexu-ezaugarri «maskulino» edo «eme» hutsak dituztela pentsatzea.

Zeus erromatarrek Jupiter bezala hartu zuten jainko grekoa da, jainko guztien aita eta jainkoak bizi diren Olinpoko agintari gorena. Maitasun-lorpen ugari izan zituen, eta metamorfosia erabili ohi du haientzat. Greziako tradizioaren arabera, harreman homosexualren bat izan zuen. 

 Bere konkisten artean, Ganimedes dago, jainkoa maitemindu zuen heroi troiatar gaztea. Zeusek Ganimedes bahitu zuen, arranoan metamorfoseatuta. Olimpo mendira eraman zuen, eta  han bizi izan zen gaztea jainkoen maitale eta galtzaile gisa.  

Ganimedes kosmosean egongo da Jupiterren inguruan satelite gisa orbitatzen, eta izarretan ere agertuko da: Zeus Akuario konstelazio moduan igo zen Ganimedesera.

Ganimedesen bahiketa | Peter Paul Rubens, 1636-1637. Irudiaren iturria: Peter Paul Rubens – Prado Museoa, Madril, irudia, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua.

Akiles eta Patroklo

«588 Achilles» eta «617 Patroclus» zeruko gorputzak asteroideak dira, Eguzkiaren inguruan orbitatzen duten tamaina txikiko zeruko gorputz arrokatsuak. Bere izenak Akiles heroi grekoari dagozkio, Homeroren Iliadako protagonista handiari eta Troiako gerrako heroiari, han hil baitzen; eta Patroclo, haren lagun, lagun eta maitale izan zitekeenari. 

Asteroideak planeten antzekoak dira, baina askoz txikiagoak eta forma irregularragoak dituzte. Aquiles eta Patroclo asteroideak troiarrak dira, hau da, planeta baten orbita bera dute, Jupiter kasu honetan. Hain zuzen, aurkitu ziren lehen bi asteroide troiarrak izan ziren.

Aquiles Jupiterreko asteroide troiatar handienetako bat da, 133 km-ko diametroa duena. Lehen uste zen Patroclo asteroidea oso handia zela, baina 2001ean jakin zen bi gorputzez osatuta zegoela, eta ezagutzen zen lehen asteroide troiatar bitarra zela.

Greziako mitologiako hainbat heroi bezala, Akilesek ere maitasun-harremanak izan zituen beste gizon batzuekin. Oso harreman estua izan zuen Patroclorekin, Troiako gerrako beste heroi batekin. Harekin Iliadan kontatutako abenturak kontatzen ditu, Homerori esleitutako epopeia greko handia.

Gerran, Héctor troiatar printzeak Patroclo hilko du.’ Haren heriotzak hunkitu egingo du Akiles.’ Maitalearen tragediaren aurreko heroiaren pena askoz ere handiagoa eta dramatikoagoa izango da borrokan eroritako soldaduen beste kasu batzuetan baino. Horregatik interpretatzen da Akilesek Patroklori zuen maitasunaren erakusgarri gisa.’ Heroiak mendeku hartzea erabakikodu, Héctor pertsonalki hilez eta hildako maitaleari hileta handiak eginez, bere maitasuna eta errespetua erakutsiz.

Patrokloko hiletak | Jacques-Louis David, 1778. Irudiaren iturria: Jacques-Louis Davidena, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua.

Uranoa

Urano eguzki-sistemako zazpigarren planeta da. Izotzak, gasek eta metal likidoek osatzen dute. Konposizioaren arabera, Urano eta Neptuno izotz erraldoi izendatu ohi dira. 27 satelite natural ezagun ditu, eta horietako bost tamaina handikoak dira.


Saturnoren ondoren, eraztun-sistema handiagoa duen planeta da. Eraztunak hainbat  partikulaz osatuta daude, eta partikula horiek planeta baten inguruan orbitatzen dute, disko lau gisa. Guztira 13 ditu,  oso ilunak eta ikusteko zailak dira, eta uste da izotzazosatuta daudela gehienbat. Jupiterrek eta Neptunok ere eraztun-sistema bat dute, baina apalagoak dira. 

Planetaren izena Uranotik dator, Zeusen jainko greko eta aiton nagusietako batetik, alegia, zeruaren pertsonifikazioari dagokion jainkotik. Tradizio erromatarrean, Caelus izena hartu zuen, eta hortik datorkigu «zeru» hitza.

Uranoa. Irudiaren iturria: NASA/JPL-Caltech, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua 

XIX. mendean, uranismo terminoa  erabiltzen zen homosexualitate maskulinoa izendatzeko.  Hitzaren jatorria mitologia grekoan dago,  Afrodita Uraniaren sorreran, zeruaren alaban (Urano) hain zuzen. Karl Heinrich Ulrichs LGTBIQA+ lehen aktibistetako baten proposamena izan zen. 

Uranok, zeruko jainkoak, bere ondorengoei eusten zien Ean, Lurrean. Semeetako batek, Cronosek, aitaren kontra matxinatuz, genitalak  moztu zizkion. Haiek itsasora erori ziren, eta Afrodita Urania sortu  zuten («Zeruko Afrodita»). Ernalketa eta jaiotze hori emakumeen irudirik gabe egiten da, eta horregatik lotzen da gizonen arteko maitasunarekin. 

Hitzak gizakia eta gizonezkoen homosexualitatea ditu ardatz. Historian eta gaur egun, terminoen kontzeptualizazioa, hala nola afektibitate-, sexu- eta genero-aniztasuna, askotan, gizonen ikuspegitik ulertu da, eta hori gainditu egin behar dugu erabateko aniztasunaren alde eginez.

Erreprodukziorik gabeko jaiotzak ere errealitate asexualetara eraman gaitzake. Asexualak beste pertsona batzuekiko erakarpen (sexuala eta/edo erromantikoa) sentitzen ez dutenak dira. Orientazio sexual bat da, bisexualitatea, homosexualitatea eta bisexualitatea bezala.

Artizarraren sorrera | Alexandre Cabanel, 1863. Irudiaren iturria: Alexandre Cabanel – Google Art Project: Home – pic Maximum resolution., jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua

Neptuno

Neptuno eguzki-sistemako zortzigarren planeta da, bigarren erraldoi izoztua. Gas-planeten laugarren planetarik handiena eta txikiena da. Urano bizilagunaren antzekoa da, baina ezaugarri zehatz desberdinak ditu. 

Planeta  dinamikoa da, ekaitzak diruditen orbanak ditu, eta eboluzionatu eta aldatu egiten dira. Eguzki-sistemako planeta da, haizearen abiadura handienarekin.  Barruan harriak eta izotza ditu, eta  metanoak ematen dio hain kolore urdinxka bereizgarria.
 
Eguzki Sistemako azken planeta izanik, Eguzkitik urrunen dagoena, orbita handiena du; Eguzkiari bira emateko, Lurreko 165 urte behar ditu. 14 satelite ezagun ditu. 

Bere izena Neptunori zor dio, itsasoaren jainko erromatarrari. 

Neptuno. Irudiaren iturria: NASA – JPL, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua

Cintéotl artoaren, irakitearen eta erritu-edariaren aztekak dira. Bere izenak «artaburu lehorraren jainkotasuna» esan nahi du nahuan. Martxoaren 2tik 14ra bitartean dago indarrean zeruan, azteken egutegiaren arabera, eta nolabaiteko erlazioa du Neptuno planetarekin mendebaldeko astrologian. Astronomian ez bezala, astrologia ez da zientzia bat, oinarri zientifikorik gabeko sinesteen multzoa baizik, kultura batzuetan gertaera eta gorputz kosmikoak interpretatzeko erabiltzen direnak.

 Zintéotl jainko dualtzat hartu izan da. Emakumeen eta gizonen identitatea du.  Hori identitate ez-bitarrekin edo jariakorrekin erlaziona daiteke. Identitate horiek ez dira erabat identifikatzen genero maskulinoaren eta femeninoaren rolekin; haien generoa haien nahasketa da, genero bereizia, edo are gehiago, generoaren eta femeninoaren artean fluktuatzen du. 

Mesoamerikako beste kultura batean, maien kulturan, esaten zen Artoaren Jainkoa «hirugarren generoa» zela. Bere antzezpen berantiarra Cintéotlekin bat zetorren. 

Eguzkiaren harria (Azteka egutegia) | 1502 – 1520. Irudiaren iturria: Komandantea – CC BY-SA 3.0. Wikimedia Commons-etik hartua

Hiʻiaka

Hi’iaka Haumea planeta nanoaren satelite natural bat da, bestea Namaka izanda.  

Haumea planeta nanoa Eguzkitik Neptuno baino urrunago dago. Hawaiiko ugalkortasunaren jainkosari zor dio izena. Bi sateliteen izenak alabeei biri zor zaizkie.

Planeta nanoak Eguzki Sistemako tarteko tamaina dituzten gorputzek dira. Ezaugarri hauek dituzte: zuzenean orbitatzen dute izar baten inguruan (Eguzkia, adibidiez), grabitateak esfera-forma (edo ia) emateko bezain handiak dira, baina orbita beste objektu batzuekin partekatzen dute.

Uste da Haumea planetaren eraketa-fasean gorputz baten talkaren ondorioz satelite bat planetatik bereizi zela, Ilargitik Lurraren eraketarekin gertatu zen moduan. Hasierako satelite hori geroago bereizi zen bi sateliteetan: Hiiakan eta Namaka. 

Hi’iaka hawaiiar jainko bat da, hula, kantu, sorginkeria eta medikuntzaren patroia.  Jainko hori, Hawaiiko kulturan beste asko bezala, bisexualtzat har daiteke, zeren, kondairen arabera, genero desberdinetako pertsonekin harremanak izan baitzituen.

Lehua baso sakratua zaintzen zuen Hopoe jainkosarekin, haren maitalea. Hi’iakaren ahizpak, Pelek, sumendien eta suaren jainkosa zen. Hi’iakari eskatu zion Pelek maite zuen gizona, Lohi’au bila joateko. Baldintza bat jarri zion: 40 egun baino gehiago ez erabiltzea, harekin ez maitemintzea, ez besarka bat elkar eman ere. Trukean, sumendi jainkosak Hopoe maitea eta Lehua basoa zaindu zituen. Lohi’au aurkitzean bidaia luzatu behar izan zuen. 40 egunera jainkosa ez zen itzuli Peleren maitalearekin. Sumendi  jainkosak susmatu zuen ahizpak limurtu eta labaz estali zuela Hi’iakak bere etxea suntsituz maite zuen guztia: Lehua basoa eta Hopoe maitea. Haserre, Hi’iakak Lohi’au besarkatzea erabaki zuen, Pelerekin hitz egiteko agindua hautsiz. 

Hopoez gain, Hi’iakak harremanak izan zituen jainkosekin, hala nola Wahineomo, Pauopalae eta Omeorekin. Era berean, Lohi’auk harremanak izan zituen emakumezkoekin (Pele, adibidez) eta gizonezkoekin (Paoa, adibidez).

Nathaniel Bright Emersonen «Pele and Hiiaka; a myth from Hawaii» liburuaren ilustrazioa, Honolulu Star-Bulletin Limited-ek inprimatua. Irudiaren iturria: Internet Archive Book Images. Wikimedia Commons-etik hartua.

Sedna

Neptunotik haratago dagoen eguzki-sistemako gorputz txikia da Sedna. Eguzki-sistematik urrunen dagoen gorputz ezagunetako bat da, kometez gain. Neptunoren distantzia halako hirutan dago, eta haren orbita hain luzea denez, 11.400 urte behar ditu Eguzkiari bira emateko.

Neptuno baino urrunago dauden gorputz asko bezala, transneptunoak, Sedna, hein handi batean, izotzez eta tolinaz osatuta dago (karbonoan aberatsak diren eta izpi ultramoreek eta izpi kosmikoek sortutako substantzia kimikoen multzoa), metanoa eta nitrogenoa ditu, eta bere kolore gorrixka indartsuak bereizten du. Sednari zor dio izena, itsas izakien inuit jainkosa.

Sedna. Irudiaren iturria: Pablo Carlos Budassi – CC BY-SA 4.0. Wikimedia Commons-etik hartua

Sedna itsas izakien inuit jainkosa da.  Jainkosa horrekin lotutako mitoen bertsio asko daude; beraz, jainkosari, identitateari eta harreman pertsonalei buruzko iritzi desberdinak daude. 

Inuit herriak Ipar Amerikako eskualde artikoetan bizi dira. Antzina «eskimal» deitzen zitzaien, baina hitz hori ez da erabiltzen, konnotazio etimologiko negatiboak baititu.

Istorio askotan, Sednak Qailertetang-ekin (animaliak, arrantzaleak eta ehiztariak babesten dituen jainkosa) bizi da. Ozeanoaren hondoan elkarrekin bizi dira, gizateriatik urrun. 

Qailertetang erabiltzen duen xaman batez laguntzen da. Morroi hori bi espiritu dituen pertsonaia da. Ipar Amerikako berezko tradizioaren arabera, afektibitate- eta sexu-aniztasuna zuten pertsonetan bi forma espiritual horiek hirugarren generoa balira bezala hartzen ziren. Pertsona horiek oso modu berezi eta positiboan ikusten ziren, eta beren nortasunagatik zeremonia-bizitzan rol garrantzitsuak izatera iristen ziren.

Eskualde batzuetan, istorioek diote Sedna intersex dela, gizonezkoen eta emakumezkoen arteko binomioan definitutako genitaltasunik gabeko jainkoa.

Sedna | Qaqaq Ashoona. Irudiaren iturria: Saila – CC BY 3.0. Wikimedia Commonseko etraidoa.

Big Bang

Big Bang-ak unibertsoan dagoen guztia sortu zuen, teoria onartuenaren arabera. Teoriak dio unibertso osoa leherketa edo hedapen handi batetik sortu zela.

Duela 13.800 milioi urte gertatu zen hedapen handi horren aurretik, gaur egun unibertsoaren parte den guztia puntu edo «berezitasun» bakar batean kontzentratuta zegoen, espaziorik edo denborarik gabe. Berezitasun horren edukia zabaldu egin zen, unibertsoaren eduki osoa osatuz, espazioa bera, denbora eta materiaren osagaiak (ikusgaia zein iluna) eta energia barne. Ordudanik, unibertsoa hedatzen hasi zen, eta oraindik ere abiadura handian hedatzen jarraitzen du, hozten den bitartean.

Unibertsoaren jatorriari buruzko ikerketa eremu aktiboa da oraindik, oso zaila baita ulertzea zer gertatu zen Big Bang-aren aurretik.

Big Bang. Irudiaren iturria: Arabian Unibertsitatea, CC BY-SA 4.0. Wikimedia Commons-etik hartua

Unibertsoaren eta gure munduaren sorrera ezezagun-iturri handia izan da. Komunitate zientifikoak oraindik aztertzen du nola sortu zen unibertsoa, eta erlijioek oso forma desberdinak dituzte jatorria ulertzeko. Benin inguruan bizi den talde etnikoaren eta Ghanan, Togon, Beninen eta Nigerian bizi diren ewe-en sorkuntza-kondairek unibertsoaren hasiera Nana Buluku eta Mawu-Lisa jainkoetan kokatzen dute. Jainko horiek ez datoz bat «emakume» eta «gizon» kategoria dualarekin.

 Nana Buluku jainko androginoa da. Bi biki izan zituen: Mawu, Eguzkiaren emakumezkoen jainkoa, eta Lisa, Ilargiaren gizonezkoen jainkoa.  Gero erretiratu eta mundua utzi zien.  Mawu-Lisak jainko duala, elkartua eratzen du. Gizonezkoen eta emakumezkoen zatiak konbinatzen ditu.  Fon mitologiaren arabera, Mawu-Lisak unibertsoa eratu zuen, Nana Bulukuk aurretik sortutako materialetik abiatuta.

Gure ingurunearen ikuskera guztia, mitologia honetan, gaur egungo gizarte gehienentzat «araupetzailetzat» jotzen diren errealitateek sortzen dute. Gure gizartean, non «sortzailetzat» jotzen dugun gizonezkoen jainkotasuna eta «arautzat», harritu egin daiteke hori. Baina mitologien errealitatea askotarikoa da, kulturena edo pertsonena bezalakoa.

Konstelazioa: Hartz Nagusia

 Hartz Nagusia konstelazio bat da. Konstelazioak izarren multzo arbitrarioak dira, eta gizakiak hainbat elementuren irudikapenak aurkitu ditugu gaueko zeruko izar infinituak irudi gutxi batzuetan ordenatzeko.  Gaur egun, Nazioarteko Astronomia Batasunak 88 konstelaziotan banatzen du gaueko zerua, gehienak Greziako konstelazioetan oinarrituak.  Mundu osoko kultura desberdinek zeruan irudikatu dituzte, konstelazioen bidez, haien mitoak. 

Hartz Nagusia urte osoan ikus daiteke Ipar hemisferioan. Zazpi izar nagusik osatzen dute, 19 guztira, eta 50 galaxia inguru mugatzen ditu barruan. 

Hartz Nagusia | Johannes Hevelius, 1690. Irudiaren iturria: Johannes Hevelius – Johannis Hevelii prodromus astronomiae, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua

Kalistok kastitate-botoa eman zion jainkosari.  Zeus Kalistorekin maitemindu zen eta seduzitu nahi izan zuen. Jainkoak Artemisaren itxura hartu zuen. Kalisto, nahasmenduan erorita, Artemisa zela pentsatu zuen.  Zeusekin elkartze horretatik, Kalisto haurdun geratu zen. Herak, jainkoaren emazteak, jelosiak jota, hartz eme bihurtu zuen Kalisto, eta Artemisak, ikusirik Zeusekin zuen kastitate-botoa bete gabe zuela, tiro egin zion hiltzera. Hala ere, haren seme nonatoa salbatzeko, Zeusek jainkoa Hartz Nagusi bihurtu zuen, eta, hala, hilezkortasuna eman zion.

Beste kultura batzuetan, kultura grekoak Hartz Nagusiarekin lotu zuen zeruko eremua era askotako pertsonaiekin ere erlazionatu izan da afektibitateari, sexuari eta/edo generoari dagokienez. Hapi, Niloko uholdearen jainkosa egiptoarrak, ezaugarri maskulinoak (gizaki egiptoarren «bizar faltsu» tradizionala) zein femeninoak (sinu handiak eta sabel konkorra, emankortasuna adierazten zuena) zituen. Horregatik, intersex pertsonaiatzat har daiteke.

Konstelazioa: Antinoala

Antinoo konstelazioak mutil gazte bat irudikatzen du. Adriano enperadoreak sortu zuenetik indarrean egon zen 132. urtean XIX. mendera arte.

Konstelazioak izar-multzoak dira, eta kultura desberdinek sortu dituzte zeruarekin hobeto lan egiteko. Adibidez, izarrak eta haien posizioak buruz ikasteko balio izan dute, eta gida eman diete gaueko bidaiari edo nabigatzaileei. Nazioarteko Batasun Astronomikoak, 1919an sortua, 88 konstelazio «ofizial» ezarri zituen. Konstelazio horietan zeruko puntu guztiak biltzen dira.  Gehienek jatorri grekoa, sumertarra edo koloniala dute (beste leku batzuetako zerua «aurkitu» ahala Ipar Globaleko esploratzaileek sortutakoak).

Arranoaren eta Antinooren konstelazio tradizionalak bata bestearen gainean daude. Arranoa Zeusekin lotzen da, arrano jainko grekoaren sinboloetako bat da. Horregatik, Antinooko izarrak ere Ganimedes gisa ulertu dira. Gaur egun, Antinoo «asterismo» gisa dago zeruan: konstelazio bat ez den izar-talde bat. Oso ezaguna den beste asterismo bat gurdia da, Hartz Nagusian.

Urania’s Mirror | Sidney Hall, 1825. Irudiaren iturria: Sidney Hall – Irudi hau Estatu Batuetako Kongresuko Liburutegiko Inprimaketa eta Argazkien Dibisioan dago, cph.3g10062 kode digitalarekin. Jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua.

Bere bidaietako batean, Adriano enperadoreak Antínoo izeneko gazte eder bati erreparatu zion. Ordutik, Antínoo izan zen enperadorearen, laguntzailearen eta maitalearen gogokoena.  

Antinooren bizitzaren zati handi bat ez ezagutzearen ondorioz, haren bizitzako istorio asko kondairekin nahasten dira. Haren heriotzari buruzko istorioak nabarmentzen dira. Batzuek uste dute Nilon ito zela istripuz. Baina kondaira askoren arabera, Antínoo sakrifikatu egin zen, eta ibaian ito zen Adriano maitearen onerako, horrek enperadorearen bizitza luzatuko zuela uste baitzuen.

Adrianok omenaldia egin nahi izan zion bere maitaleari, Antinoopolis izeneko hiria eraikiz (gaur egungo Menia hiri egiptoarrean). Antinooranzko gurtza sortu zen, eta hura heroi bihurtu zen, ia jainkotasun, Erromatar Inperioko ekialdeko eskualde batzuetan. Bere irudia hain garrantzitsua izan zen ezen bere izena konstelazio bati eman zitzaion arte. 

Antinooren bustoa | Artista ezezaguna, Erroma, K.a. 117-138. Irudiaren iturria: Giuseppe Pinto – Archive Teamek inportatu zuen 500 px-tik (bertsio artxibatua). (detail page), CC BY-SA 3.0. Wikimedia Commons-etik hartua

Konstelazioa: Sagittarius 

Sagittarius konstelazioak, «arkulariak», arku bat eta geziak dituen zentauro bat irudikatzen du. Babiloniarrek asmatu zuten. Greziarrek Quirón (Akiles, Eneas, Hércules edo Perseo bezalako heroien zentauro mentorea) edo Croto (musen lagun zentauroa, arkuteriaren asmatzailea eta txaloa) bezalako pertsonaiak ikusi zituzten.

Eguzkia, Ilargia eta planetak, urtean zehar, ekliptika izeneko zeru-zerrenda batetik mugitzen dira. Kristo aurreko lehen milurtekoan, babilonia kulturak 12 eremutan banatu zuen zerrenda hori, urteko 12 hilabetetan zatitu zen bezala. Zatiketa hori kultura grekora pasatu zen, eta «zodiakoaren ziklo» izena hartu zuen —hitzez hitz, «animaliilloen zirkulu»). Ondoren, erromatarren, indiarren eta islamiarren kulturetara igaro zen. Gaur egun, zodiakoari lotutako oinarri zientifikorik gabeko sineste batzuk astrologian bizi dira; astronomian, berriz, zodiakoa zeruko maparen beste zati bat da. Saggitarius zodiakoaren parte da, Kapricornioren eta Ophiukhusen artean (Scorpiusen ondoan dagoen zodiakoaren konstelazio ezezaguna).

Sagittarius «La Tetera» asterismoak ezagutzen du, eta haren ondoan Esne Bidearen eremu bereziki trinkoa ikus daiteke. Galaxia honen erdigunea Sagittarius konstelazioak mugatutako zeruaren eremuan dago.

Sagittaire (Sagittarius) | John Flamsteed, 1776. Irudiaren iturria: John Flamsteed, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua

Mendebaldeko tradizio kristauan, erraza da gezietan Sebastian santuaren martirioaren inguruko irudimena ezagutzea. Santu hau Erromatar Inperioko militar bat izan zen, guardia pretorianoan maila altuak izan zituena eta, ezkutuan, kristautasuna praktikatzen zuena. Aurkitu ondoren, enperadoreak bere fedearen edo militarraren artean hautatzera behartu zuen. Erlijioa aukeratu eta hiltzera kondenatu zuten. Zutoin bati lotuta, geziak bota zizkioten. Bizirik atera zen, baina geroago enperadoreak behin betiko exekutatuko zuen.

Santu gaztea, Errenazimentutik, biluzik edo erdi-biluzik irudikatu ohi da, egikarituko zen zutoinari lotuta, geziz zeharkatuta, jarrera homoerotikoetan, eta plazera eta oinazea nahastuz, oinazea onartuz. Horregatik, martiria subjektu erotikotzat hartu izan da tradizioz, eta gizaki askoren homoerotismoa piztu du. Gainera, oinazea dela eta, LGTBIQA+ pertsona askori gizartean zabaldu zaion torturatzat ere hartu izan da.

Gaur egun, gizonezkoen homosexulitatearekin zerikusia duten arte eta kultura adierazpen askok Sebastian santua hartzen dute erreferentzia kontzeptual gisa. 

San Sebastian | Guido Reni, 1615. Irudiaren iturria: Google Cultural Institute, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua

Proba ezazu! 

  1. Zenbat astro ikus ditzakezu egun batean LGTBIQA+ errealitateekin lotuta?
  1. Planetak eta izarrak, milioika kilometrora, pertsona-aniztasunaren adibide izan badaitezke, bai LGTBIQA+, bai kulturala, galdetzera zara inoiz gure egunerokoan zenbat aniztasun dugun, agian konturatu ez zaren arren?
  1. LGTBIQA+ pertsonak zis-hetero sexualaren arauarekin bat ez datozenak dira, eta, ikusi dugunez, hainbat kulturatan eta haien erlijio-adierazpenetan ordezkatuta egon dira, neurri handiagoan edo txikiagoan. Baldintza berak  izan dituzte beti, historian zehar eta kultura desberdinetan? Zure ustez, nolakoa da gaur egun Espainian dauden LGTBIQA+ pertsonen egoera? Eta mundu osoan? 
  1. Ikusi dugunez, kultura askotan agertzen da LGTBIQA+ pertsonen ordezkaritza haien erlijioetan eta mitoetan. Zenbat kontinentetan ikusi dugu aniztasuna?
  1. Eguzki-sistemako gas-planetetatik, zenbatek dute eraztun-sistema bat? Horietako zeinek du, gainera, homosexualitatea deskribatzeko erabili zen izena?
  1. Zer irudi bilatu behar duzu gaueko zeruan Kalistorekin topo egiteko? Eta Antinoorekin topo egiteko?
  2. JOKOA: Ordena itzazu sigla hauek aniztasun afektibo-sexuala eta generokoa deskribatzeko: ABGILQT+

Ezagutzen al dituzu astronomiaren beste alderdi batzuk aniztasun afektiboari, sexualari eta generoari dagokienez? Hala bada, jakinaraz iezaguzu helbidera.

Erantzunak

1. Egunez, Eguzkia, Amaterasu jainkosa japoniarra, ikus dezakegu. Gauetan, Ilargia, Awo Akan kulturan, Mawu-Lisaren zati bat fon eta ewe kulturetan. Argi-poluzioak uzten duenean, eta urteko garaiaren eta hemisferioaren arabera, Hartz Nagusiaren, Kalistoren eta Antinooren konstelazioa ere ikus dezakegu. Batzuetan, begi hutsez ikus daitezke Artizarra (Hermafroditorekin zerikusia duena), Marte (Ares jainkoa), Merkurio (Hermes), Jupiter (Zeus) eta Saturno (Kronos jainko grekoa). 

2. Mundu osoan, gizarte guztietan, errealitate desberdinak daude. LGTBIQA+ pertsonak beti egon gara. Historiari, zientziari, arteari eta abarri erreparatzen badiegu, LGTBIQA+ pertsonen, jainkoen eta animalien adibide asko aurkituko ditugu. Oro har, munduaz egin den ikuspegiak hori ikustea eragozten du, oro har, ikuspegi zisheterosexualetik ikusten baitugu dena. Begiratu ondo zure inguruari eta ikusi aniztasuna!

3. LGTBIQA+ pertsonen egoera eta egoera asko aldatu da urteetan zehar eta gizarteen arabera. Hala eta guztiz ere, oro har, LGTBIQA+-eko pertsonak beti egon gara gaizki ikusita, gaizki tratatuta eta baita legez pertsegituta ere. Gaur egun ere, arazo sozial larriak daude LGTBIQA+ pertsonen aurka, baita Espainian ere.

4. Denetan! Afrikan, Ameriketan, Asian, Europan eta Ozeanian. 

5. Lau gas-erraldoiak, Saturno, Jupiter, Urano eta Neptuno. Uranok uranismoari ematen dio izena, XIX. mendeko homosexualitate maskulinoaren sinonimoa. 

6. Hartz Nagusiaren konstelazioak Kalisto irudikatzen du. Antinoo, asterismo moduan, Arranoa konstelazioaren barruan dago.

7. JOKOA: LGTBIQA+. Lesbiana, Gay, Trans, Bisexuala, Intersexuala, Queer, Asexual eta beste afektibo-sexual eta genero aniztasunak dituzten pertsonen inizialak hauek dira.

Deja una respuesta

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Salir /  Cambiar )

Google photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google. Salir /  Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Salir /  Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Salir /  Cambiar )

Conectando a %s

Este sitio usa Akismet para reducir el spam. Aprende cómo se procesan los datos de tus comentarios.

A %d blogueros les gusta esto:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close